افت پنجاه درصدی تولید فرش خراسان رضوی

سایت اطلاع رسانی فرش ایران - کارپتور

تولید سالانه ۳۳۳ هزار مترمربع فرش دست‌باف در خراسان‌رضوی |

درحالی‌که فرش دست‌باف ایرانی در سال‌های اخیر با چالش‌هایی چون تحریم‌ها، افت صادرات و رقابت فزاینده کشور‌های رقیب روبه‌رو بوده است، خراسان‌رضوی همچنان یکی از سه قطب اصلی ایـن صنعت در کشور شناخته می‌شود؛
استانی که از نظر تأمین مواد اولیه، زیرساخت‌های فنی و سرمایه انسانی جایگاه مهمی در این صنعت دارد.

با وجود فعالیت حدود ۶۸هزار بافنده در استان که ۶۰تا۸۰درصد آنها به‌صورت خانگی کار می‌کنند، ساختار تولید همچنان متکی بر الگوی پراکنده است و تعداد مجتمع‌ها و کارگاه‌های متمرکز محدود باقی مانده است؛ ظرفیتی که می‌تواند نقشی تعیین‌کننده در آینده این هنر ایفا کند.
این وضعیت سبب شده تا تولید فرش دست‌باف از ۷۵۰ هزار مترمربع در اوایل دهه ۹۰ به ۳۳۳ هزار مترمربع در سال گذشته کاهش بیابد.

تولید سالانه ۳۳۳ هزار مترمربع فرش دست‌باف در استان

رئیس اداره فرش دست‌باف سازمان صمت خراسان‌رضوی در گفت‌و‌گو با شهرآرا، در پاسخ به این پرسش که جایگاه فرش دست‌باف ایران در بازار جهانی چگونه است، گفت: ایران به‌دلیل پیشینه تاریخی و تخصص بی‌بدیل در این هنر، همواره جایگاهی ویژه و ممتاز در اقتصاد جهانی فرش دست‌باف داشته است. اما باید واقع‌بین بود.

در سال‌های اخیر به‌دلیل تحریم‌ها و وضعیت اقتصادی، شاهد کاهش حجم صادرات بوده‌ایم. در این میان، علاوه بر هجوم فرش‌های ماشینی به بازار‌های جهانی، کشور‌هایی نظیر چین به‌عنوان رقیبان جدی در این عرصه ظاهر شده‌اند که تلاش برای حفظ سهم بازار در برابر آنها نیازمند راهبرد‌های نوین است.

سیده‌تکتم حسینیان یکی از دغدغه‌های صادرکنندگان را نفوذ به بازار‌های جدید، به‌ویژه در اروپا و آسیای میانه، اعلام کرد.

وی درباره چالش‌های اصلی در این مسیر بیان کرد: بزرگ‌ترین مانع ما، تحریم‌ها و محدودیت‌های بانکی است که مسیر‌های رسمی صادرات را دشوار کرده است. نکته‌ای که باید به آن اشاره شود، مسئله تغییر مسیر آماری است. بسیاری از فرش‌های تولیدشده در استان از طریق گمرکات سایر استان‌ها، به‌ویژه تهران، صادر می‌شوند و درنتیجه آمار صادرات استان ما را در گزارش‌های گمرکی کاهش می‌دهد.

وی با بیان اینکه خراسان‌رضوی رتبه سوم تولید فرش دست‌باف در کشور را دارد، ادامه داد: سالانه ۳۳۳ هزار مترمربع فرش دست‌باف در خراسان‌رضوی تولید می‌شود. برآورد ما این است که حدود ۱۰درصد از تولیدات ما به‌طور مستقیم صادر می‌شود، اما بخشی از تجارت ما به‌دلیل نبود مسیر‌های تسهیل‌شده به‌صورت تجارت چمدانی انجام می‌گیرد.

شناسنامه فرش ایرانی

رئیس اداره فرش دست‌باف سازمان صمت خراسان‌رضوی درباره نقش گواهی‌نامه‌های اصالت و شناسنامه‌دارکردن فرش در افزایش ارزش آن برای ورود به بازار‌های لوکس جهانی گفت: شناسنامه‌دارکردن فرش، درواقع اعطای هویت و اعتبار به اثر هنری است. وقتی یک فرش دارای شناسنامه اصالت باشد، تفاوت آن با سایر فرش‌های موجود در بازار جهانی کاملا مشخص می‌شود.

حسینیان تصریح کرد: همچنین برای مقابله با ورود غیرقانونی فرش‌های خارجی و فروش آنها، به‌ویژه فرش افغانستانی به‌جای فرش ایرانی، راهکار شناسنامه‌دارکردن آثار پیشنهاد شده است. اعطای هویت قانونی و شناسنامه به هر فرش، تنهاراه مؤثر برای جلوگیری از جعل و کپی‌برداری در بازار‌های جهانی و داخلی است و می‌تواند جایگاه واقعی فرش ایرانی را در برابر محصولات مشابه تثبیت کند.

حسینیان درباره اینکه آیا روش‌های نوین فروش، مانند فروش آنلاین، توانسته‌اند جایگزین روش‌های سنتی شوند، توضیح داد: خوشبختانه شاهد تحول مثبتی در این زمینه هستیم. بسیاری از فعالان استان با ورود به فضای فروش آنلاین، توانسته‌اند بازار‌های داخلی و خارجی را به‌طور مستقیم هدف قرار دهند و فروش‌های بسیار موفقی را تجربه کنند.

وی یادآور شد: در بحث زیرساخت‌ها، دو مجتمع بزرگ فرش در مشهد و کاشمر داریم که فعال هستند. پروانه‌های غیرمتمرکز و همچنین سیزده پروانه متمرکز صادر کرده‌ایم که به‌دلیل ظرفیت بخش خصوصی و همکاری نزدیک با این بخش، تلاش کرده‌ایم زنجیره تولید را تقویت کنیم.

وی درباره جایگاه مشهد در تولید تابلوفرش‌های تزیینی و فرش‌های نفیس گفت: مشهد مانند دیگراستان‌ها بافندگانی دارد که در این زمینه فعالیت می‌کنند. در بخش آثار تزیینی نیز تابلوفرش‌ها و فرش‌های تمام‌ابریشمی مشهد به‌دلیل ظرافت و کیفیت بسیار خوب، جایگاه ویژه‌ای در بازار‌های صادراتی یافته‌اند و نمونه‌ای موفق از هنر نفیس شناخته می‌شوند.

حمایت از صنعت فرش ایرانی در بازار‌های جهانی

رئیس اتحادیه فرش دست‌باف مشهد نیز در گفت‌و‌گو با شهرآرا یکی از دغدغه‌های اصلی صنعت فرش را مقابله با جعل و کپی‌برداری از نقش‌های اصیل ایرانی در بازار‌های جهانی بیان کرد.

هادی مخملی با اشاره به تنوع بی‌بدیل بافته‌های عشایری، دوروباف و ابریشمی در خراسان، تأکید کرد: ثبت جهانی طرح‌های فرش مشهد و کاشمر گامی مؤثر در مسیر حمایت از فرش ایرانی بوده است.

رئیس اتاق اصناف مشهد افزود: هدف ما این است که با ترویج شناسنامه‌دارکردن هر اثر، هویت و مالکیت فرش‌های ایرانی را در سطح بین‌المللی ثبت کنیم. تجربه نشان می‌دهد حتی آثاری متعلق به نود سال پیش نیز کدگذاری شده بودند و این نظام شناسایی، یکی از راه‌های مؤثر برای مقابله با کپی‌برداری و حفظ ارزش آثار در بازار‌های جهانی است.

رئیس اتحادیه فرش دست‌باف مشهد، فرش را نمادی از دیپلماسی فرهنگی ایران دانست که می‌تواند ابزاری قدرتمند برای بازاریابی جهانی باشد. با این حال، مخملی چالش‌ها را مانعی جدی در مسیر توسعه صادرات فرش بیان کرد.

وی گفت: یکی از تناقض‌های بزرگ موجود در این صنعت، فاصله زیاد میان قیمت نهایی محصول و دستمزد تولیدکننده است. با وجود افزایش شدید قیمت مواد اولیه و بالارفتن هزینه تمام‌شده فرش، این موضوع به معنای سودآوری برای هنرمند نیست.

به گفته او، بافندگان در وضعیت تورمی کنونی، دستمزد‌هایی ناچیز دریافت می‌کنند که با استاندارد‌های معیشتی فاصله زیادی دارد. این وضعیت باعث شده است تولید این هنر از فعالیت اقتصادی سودآور به کاری دشوار و کم‌بازده تبدیل شود.

مشکلات بازاریابی در بازار جهانی

رئیس اتحادیه فرش دست‌باف مشهد تصریح کرد: در حوزه بازاریابی، یک خلأ استراتژیک در سه نسل اخیر مشاهده می‌شود. در گذشته، سفارتخانه‌ها و نمایندگی‌های ایران نقش محوری در معرفی فرش ایرانی در جهان داشتند، اما اکنون این زنجیره تا حد زیادی گسسته شده است.

او افزود: فقدان تبلیغات اثرگذار باعث شده است نسل سوم مخاطبان جهانی شناخت کافی از هنر فرش دست‌باف ایرانی نداشته باشند. اصالت فرش ایرانی همچنان در جهان پذیرفته شده است، اما بدون بازاریابی مدرن، این اصالت به فروش و رونق اقتصادی تبدیل نخواهد شد.

سفارش‌محوری؛ راهکار هماهنگی با سلیقه بازار

مخملی درباره استراتژی تولید گفت: تولیدکنندگان باید از تولید حدسی فاصله بگیرند و به سمت تولید سفارش‌محور حرکت کنند. به‌ویژه در حوزه تابلوفرش، به‌دلیل تغییر سریع سلیقه مشتریان جهانی، تولیدکننده اغلب یک گام از بازار عقب می‌ماند.

به گفته او، بهترین راهکار این است که طرح‌ها دقیقا بر اساس سفارش بازار و نیاز‌های روز مشتریان طراحی و بافته شوند تا ریسک فروش‌نرفتن کاهش یابد.

رئیس اتاق اصناف مشهد درباره حضور فرش‌های هند و پاکستان در بازار‌های جهانی نیز گفت: این کشور‌ها با کپی‌برداری از نقشه‌ها و اصالت هنر ایرانی وارد بازار شده‌اند. هم‌زمان تولید در ایران به‌دلیل موانع اداری، سختی‌های کار، نبود حمایت‌های بیمه‌ای و مشکلات بانکی با رکود مواجه شده است.

در چنین وضعیتی، زمانی که توجیه اقتصادی از بین می‌رود، سرمایه‌گذاران و پیشکسوتان این حوزه به‌تدریج آن را ترک و سرمایه‌های خود را به بخش‌های دیگر منتقل می‌کنند. در چنین وضعیتی امکان عرضه فرش‌های کپی توسط دیگرکشور‌ها فراهم می‌شود.

مخملی تأکید کرد: این روند می‌تواند جایگاه ایران را در بازار‌های جهانی تضعیف و زمینه را برای رقیبان کپی‌بردار فراهم کند. با این حال، هنوز علاقه به فرش دست‌باف ایرانی در بازار‌های جهانی وجود دارد.