بنای تاریخی شرکت فرش کرمان در آستانه سرنوشتی نو

سایت اطلاع رسانی فرش ایران - کارپتور

عمارت تاریخی شرکت فرش کرمان به‌عنوان میراثی گرانبها از عصر طلایی قالی‌بافی در جنوب شرق ایران، در آستانه سرنوشتی تازه قرار گرفته است. این بنا که دهه‌هاست نیمه‌متروکه به حال خود رها شده، قرار است به بخش خصوصی واگذار شود. وعده‌ای که اگرچه در سال‌های گذشته بارها تکرار شده و هر بار در پیچ‌وخم بروکراسی بی‌سرانجام مانده اما این‌بار گویی ماجرا متفاوت است.

بنا به گفته رئیس اداره فرش اداره کل صنعت، معدن و تجارت استان کرمان، از سوی مرکز ملی فرش ایران تلاش‌هایی جدی در حال انجام است تا این بنا به سرمایه‌گذار بخش خصوصی واگذار شود.

روح‌الله اسلامی امیدوار است که تا اواخر اردیبهشت‌ماه سال جاری و در صورت برقراری شرایط عادی در کشور، مجوزها صادر شده و امر واگذاری به مرحله قرارداد برسد. البته پروژه احیای آن، براساس برنامه‌ریزی که شده پنج سال طول می‌کشد.

شرکت فرش، عمارتی کمتر شناخته‌شده در حاشیه بلوار باستانی پاریزی شهر کرمان است. قدمت این بنا به اواخر دوره قاجار و اوایل دوره پهلوی اول برمی‌گردد؛ روزگاری که قالی کرمان سلطان بازارهای جهان بود.

ارزش‌های این مجموعه در پیوند موزون معماری و کاربری استراتژیک آن نهفته است. از یک سو، در این خانه‌باغ با معماری قرن نوزدهمی روبه‌رو هستیم که با عناصری چون گاوگرد و کوشک، نبوغ مهندسیِ بومی را به رخ می‌کشد و از سوی دیگر، این بنا شاهدِ وقایعی است که اقتصاد یکی از اصیل‌ترین هنرهای ایرانی یعنی قالی‌بافی، در دوران اوج خود، از سر گذرانده است.

شرکت فرش محلی بود که یکی از اعلاترین نمونه‌های قالی کرمان در آن تولید می‌شد. همچنین، قراردادهای تجاری بزرگی میان ایران و کمپانی‌های بین‌المللی زیر سقف‌های این عمارت به امضا می‌رسید.

نبض تجارت در دست خارجی‌ها

عصر قاجار نقطه‌ عطفی در تجاری‌سازی قالی ایرانی بود؛ دورانی که پای کمپانی‌های چندملیتی به بازارهای ایران باز و مسیر سنتیِ فروش قالی دگرگون شد.

این جریان که از زمان صدارت فتحعلی‌شاه قاجار آغاز شده بود، با حضور غول‌های تجاری آن زمان جان گرفت و ادامه یافت.

در این میان، کمپانی هند شرقی با تمرکز بر مناطق راهبردیِ کرمان، یزد و خراسان نبض تولید و صادرات شرق ایران را به دست گرفت. همزمان، کمپانی زیگلر نیز قلمرو تجاری خود را در قطب‌های بافندگی غرب و مرکز گسترانید.

کمپانی‌ هند شرقی (O.C.M) ‌به دستور الیزابت‌ اول‌ در سال‌ ۱۶۰۰ میلادی و با این هدف تشکیل شد که از منافع تاجران انگلیسی در سرزمین‌های شرقی لندن حمایت کند.

کانون اصلی این کمپانی در هندوستان بود و سپس فعالیت خود را در مناطقی از شرق و جنوب شرق ایران نیز آغاز کرد.

شهر کرمان هم مقر این کمپانی در خاک ایران شد. بنا به روایاتی که وجود دارد، شعبه کرمانی این شرکت خارجی در محل فعلی شرکت فرش کرمان مستقر شد تا به تولید و خرید و فروش قالی پرآوازه کرمان بپردازد.

در سال ۱۳۱۴ خورشیدی و با دستور رضاشاه مبنی بر انتقال اموال و مالکیت کمپانی‌های خارجی به شرکت‌های داخلی اما این کمپانی به شرکت سهامی فرش تغییر کرد و در کرمان در مکانی که اکنون به همین نام خوانده می‌شود فعالیت خود را ادامه داد.

خط تولید سنتی

درباره اینکه بنای شرکت فرش کرمان دقیقا متعلق به چه کسی بوده، اطلاع دقیقی وجود ندارد. برخی این دیدگاه را دارند که مالک آن «عطیه بروس» از تاجران معروف فرش کرمان بوده و برخی دیگر می‌گویند که موسیو «تیمو» از تاجران یونانی که نامی آشنا در صنعت قالی کرمان است این بنا را از فردی انگلیسی خریداری کرده است. هرچه که باشد، در اینکه شرکت فرش از ابتدا قالیباف‌خانه بوده، تردید چندانی وجود ندارد.

این عمارت، تلفیقی از معماری سنتی و مدرن را دارد و گفته می‌شود که در ۲ فاز ساخته شده است. بناهایی که در ورودی سمت غرب این عمارت قرار دارند، باغ، کوشک، گاوگرد و کارگاه‌های رنگرزی و بافت فرش آن در زمانی نزدیک به صد سال پیش ساخته شده‌اند. این بخش از بنا از طرح معماری چهارباغی تبعیت کرده و درختانی از جمله پسته و انار و کاج داشته است.

در فاز دوم، ساخت‌وسازهایی در جبهه شمال‌غرب این بنا به‌صورت تاق‌ضربی و با تیرآهن که از مصالح معماری مدرن است، اضافه می‌شود.

از ویژگی‌های منحصربه‌فرد عمارت شرکت فرش کرمان این است که تمامی فرایندهای تولید تا بازاریابی و فروش قالی در همین مجموعه صورت می‌گرفته است. هم‌اکنون ساختمان‌های متعددی در شرکت فرش کرمان وجود دارد که یک زمانی برای طراحی، نقشه‌کشی، ریسندگی پشم‌ و چله‌کشی قالی استفاده می‌شده‌اند. در ادامه تولید قالی، رنگرزی، بافت، شست‌وشو و اصلاح نهایی و فروش هم در همین عمارت انجام می‌شده است. نشانه‌هایی از این خط تولید سنتی قالی در بنای تاریخی شرکت فرش باقی مانده است؛ همگی اما به حال خود رها شده!

تکاپوی نجات بنا

در ۱۰ سال اخیر، استانداران متعددی پشت عمارت شرکت فرش کرمان قرار گرفتند تا آن را احیا و به باغ‌موزه فرش کرمان تبدیل کنند اما تاکنون نتوانسته‌اند کاری از پیش ببرند.

در دوره‌ای در این عمارت تاریخی نمایشگاه‌های موقتی برگزار شد. بخشی از ساختمان‌های آن در ورودی شرکت فرش کاربری اداری دارد و در یکی از ساختمان‌ها هم در حد بسیار کم قالی بافته می‌شود. مالکیت این بنا در حال حاضر در اختیار دولت و مرکز ملی فرش ایران است.

در تازه‌ترین خبر، رئیس اداره فرش اداره کل صنعت، معدن و تجارت استان کرمان به ایرنا گفت که احتمالا تا اواخر اردیبهشت‌ماه سال جاری، این بنا به بخش خصوصی واگذار خواهد شد و به مرحله عقد قرارداد می‌رسد.

اسلامی در این‌باره گفت: چندین سال است که پیگیر آن هستیم تا شرکت فرش احیا شود، گزارش ۲۰۰ صفحه‌ای و طرحی برای آن آماده کرده‌ایم ولی بودجه برای احیا نداریم.

وی افزود: تصمیم بر این شد که بنا به بخش خصوصی واگذار شود، در این زمینه هم بسیار پیگیری کردیم و سه، چهار وزیر صمت که به کرمان سفر داشتند، از بنا بازدید و بر احیای آن تاکید کرده‌اند.

رئیس اداره فرش اداره کل صنعت، معدن و تجارت استان کرمان با بیان اینکه وزارت صمت باید مجوزی بدهد که بتوانیم از طریق بخش خصوصی واجد شرایط آن را احیا کنیم، ادامه داد: مرکز ملی فرش پیگیری این موضوع است و گروهی در تهران تشکیل شده و این برنامه را دنبال می‌کنند تا در قالب قرارداد بی.او.تی به بخش خصوصی واگذار شود.

اسلامی با بیان اینکه کار در حال پیگیری است، در پاسخ به ایرنا که در طرح جدیدی که دنبال می‌کنید، چه کاربری برای این بنا در نظر گرفته شده است؟ گفت: در بخشی از بنا می‌توان کاربری گردشگری و تفریحی ایجاد کرد و حتی این پیشنهاد هم وجود دارد که هتل کپری و مهمانسرا هم در فضای این عمارت راه‌اندازی شود ولی کاربری اصلی آن موزه فرش کرمان است.

وی اظهار کرد: ابزارهای قدیمی از جمله دستگاه‌های بافندگی و ریسندگی و پشم‌شویی و همچنین کارگاه بافت و تمامی زنجیره بافت سنتی قالی در شرکت فرش کرمان وجود دارد.

رئیس اداره فرش اداره کل صنعت، معدن و تجارت استان کرمان با تاکید بر اینکه کاربری اصلی مرتبط با فرش است، تاکید کرد: در این بنا، باغ‌موزه فرش راه‌اندازی می‌شود و در کنار آن کاربری‌های دیگر هم در نظر گرفته خواهد شد.

اسلامی اضافه کرد: از طرف مرکز ملی فرش پیشنهاد شده که دفتری در این بنا راه‌اندازی خواهند کرد تا به‌عنوان نمایندگی مرکز ملی فرش در جنوب شرق کشور فعالیت کند.

وی در پاسخ به اینکه دقیقا چه زمانی این بنا احیا خواهد شد؟ گفت: پروژه احیا پنج ساله است و به نظر می‌رسد احتمالا تا اواخر اردیبهشت‌ماه، کارهای واگذاری به بخش خصوصی و صدور مجوزها انجام شود و به مرحله قرارداد برسد.

وعده اردیبهشت‌ماه برای این بنا فقط زمانِ یک واگذاری اداری نیست بلکه موعد راستی‌آزمایی یک ادعای بزرگ است؛ آیا دولت می‌تواند با دستِ بخش خصوصی، این میراث مهم تاریخ و فرهنگ کرمان و ایران را احیا کند؟