آن‌سوی «هیچ»: چرا پرویز تناولی بالاترین افتخار جهانی هنرهای نساجی را دریافت کرد؟

سایت اطلاع رسانی فرش ایران - کارپتور

پرویز تناولی، فراتر از «هیچ»

موزه دانشگاه جورج واشنگتن و موزه نساجی، پرویز تناولی را به‌عنوان دریافت‌کننده جایزه جورج هیوویت مایرز ۲۰۲۶ معرفی کرد؛ جایزه‌ای که برای دستاوردهای مادام‌العمر و مشارکت‌های برجسته در حوزه هنرهای نساجی اهدا می‌شود. موزه این جایزه را «بالاترین افتخار بین‌المللی در حوزه هنرهای نساجی» معرفی کرده است.

انتخاب تناولی از این جهت اهمیت ویژه‌ای دارد که شهرت جهانی او تنها به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مجسمه‌سازان معاصر ایران محدود نمی‌شود. بخش مهمی از بیش از شش دهه فعالیت او به مطالعه، مستندسازی و گردآوری فرش‌ها و دستبافته‌های روستایی و عشایری ایران اختصاص داشته است. موزه دانشگاه جورج واشنگتن نیز او را صاحب بیش از ۶۰ سال سابقه در مطالعه، مستندسازی و گردآوری این دستبافته‌ها معرفی می‌کند.

وقتی یک مجسمه‌ساز، پژوهشگر و قوم‌نگارِ بافته‌های ایران می‌شود

در معرفی‌های عمومی، پرویز تناولی بیش از هر چیز با مجسمه‌سازی و مجموعه آثار «هیچ» شناخته می‌شود؛ اما در عرصه فرش و منسوجات ایرانی، کارنامه‌ای متفاوت و گسترده نیز دارد.

نشریه تخصصی Jozan در معرفی دریافت‌کننده جایزه، تناولی را در کنار عنوان‌هایی همچون هنرمند، نویسنده و مجموعه‌دار، قوم‌نگار (Ethnographer) نیز معرفی کرده و بخش قابل توجهی از فعالیت او را به منسوجات عشایری ایران مرتبط دانسته است.

این تعبیر اهمیت ویژه‌ای دارد. تناولی صرفاً به جمع‌آوری اشیای زیبا نپرداخت؛ او در طول دهه‌ها، بخشی از فرهنگ مادی جوامع روستایی و عشایری ایران را گردآوری، مطالعه و مستند کرد؛ فرهنگی که بخشی از سنت‌های تولید آن امروز دیگر ادامه ندارد.

موزه دانشگاه جورج واشنگتن نیز تأکید می‌کند که تناولی بیش از ۶۰ سال به مطالعه، مستندسازی و گردآوری منسوجات عشایری ایران پرداخته است.

بیش از ۴۰ کتاب و مقاله درباره فرش و دستبافته‌های ایران

گستردگی فعالیت پژوهشی تناولی یکی از مهم‌ترین وجوه کارنامه او در این حوزه است.

بر اساس معرفی رسمی موزه، او بیش از ۴۰ کتاب و شمار زیادی مقاله درباره فرش و منسوجات ایرانی منتشر کرده است. در میان آثار او پژوهش‌هایی درباره بافته‌های شاهسون، گلیم‌های ایرانی، بافته‌های افشار، خورجین‌ها و مفرش‌ها دیده می‌شود.

کتاب Shahsavan: Iranian Rugs and Textiles که در سال ۱۹۸۵ منتشر شد، از شناخته‌شده‌ترین آثار او در این زمینه است و به مطالعه بافته‌های شاهسون اختصاص دارد.

پس از آن نیز پژوهش‌های تناولی حوزه‌های مختلفی از بافته‌های عشایری ایران را دربر گرفت؛ از Persian Flat-Weaves تا آثار مربوط به افشار، کیسه‌های نمک، خورجین‌ها و مفرش‌ها. موزه دانشگاه جورج واشنگتن از جمله به انتشار آثاری درباره «افشار» در سال ۲۰۱۰، کیسه‌های نمک در ۲۰۱۵، خورجین‌ها در ۲۰۱۷ و مفرش‌ها در ۲۰۲۴ اشاره می‌کند.

این گستره موضوعی نشان می‌دهد که علاقه تناولی به فرش، محدود به قالی‌های نفیس و نمونه‌های مورد توجه بازار هنر نبوده است؛ بلکه طیف وسیعی از بافته‌های کاربردی و فرهنگی جوامع روستایی و عشایری را شامل می‌شده است.

مجموعه‌ای که قرار بود در ایران ماندگار شود

یکی از مهم‌ترین بخش‌های فعالیت تناولی در حوزه فرش، تصمیم او برای انتقال بخش بزرگی از مجموعه دستبافته‌های ایرانی خود به نهادهای فرهنگی کشور بود.

در سال ۲۰۲۰، توافقی میان خانواده تناولی و وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی برای واگذاری مجموعه‌ای از دستبافته‌های روستایی و عشایری او شکل گرفت. گزارش‌های منتشرشده در ایران، شمار این آثار را ۱۴۰۸ قطعه اعلام کردند؛ مجموعه‌ای که طی بیش از شش دهه از مناطق و میان گروه‌های مختلف روستایی و عشایری گردآوری شده بود.

این مجموعه شامل نمونه‌هایی از گلیم، گبه و قالی بود و قرار بود پس از ثبت و مستندسازی، در موزه‌ای تخصصی به نمایش دائمی گذاشته شود.

بر اساس گزارش‌های آن زمان، ایجاد موزه‌ای به نام پرویز تناولی در شیراز و نمایش دائمی این مجموعه در آن، بخشی از برنامه واگذاری بود. همچنین قرار بود ۹ قطعه از آثار منتخب در موزه فرش ایران نگهداری و به نمایش گذاشته شود.

اهمیت این مجموعه فقط در تعداد آثار آن نبود. در گزارش‌های مربوط به واگذاری آمده است که برخی از نمونه‌های موجود دیگر بافته نمی‌شوند و بعضی از جوامع عشایری نیز در شکل گذشته خود باقی نمانده‌اند.

به این ترتیب، مجموعه تناولی را می‌توان بخشی از حافظه بصری و مادی ایران دانست؛ اسنادی بافته‌شده از شیوه زندگی، ذوق، کاربرد و سنت‌های جوامعی که بخشی از آنها در طول دهه‌های اخیر دستخوش تغییر شده‌اند.

پیوند هنر مدرن و هنرهای بومی

جایگاه تناولی در تاریخ هنر مدرن ایران نیز باعث می‌شود نگاه او به فرش و دستبافته‌ها اهمیت بیشتری پیدا کند.

او یکی از بنیان‌گذاران جریان سقاخانه در هنر مدرن ایران و از مهم‌ترین چهره‌های مجسمه‌سازی معاصر ایران است. با این حال، در آثار و پژوهش‌هایش بارها به عناصر و نشانه‌های هنر و فرهنگ سنتی ایران بازگشته است. LACMA نیز تناولی را یکی از بنیان‌گذاران مکتب سقاخانه معرفی می‌کند.

این ارتباط در برخی آثار او با فرش نیز دیده می‌شود. برای نمونه، اثر Lion and Sword III از سال ۱۹۷۶ در مجموعه موزه هنر شهرستان لس‌آنجلس (LACMA) قرار دارد و در اطلاعات رسمی موزه با عنوان Bijar weave، یا بافت بیجار، ثبت شده است. این اثر در مجموعه «شیر و شمشیر» تناولی قرار دارد؛ مجموعه‌ای که در آن هنرمند از یک رسانه سنتی ایرانی برای پرداختن به نماد شیر و خورشید استفاده کرده است.

تناولی از اواخر دهه ۱۹۶۰ و اوایل دهه ۱۹۷۰ نیز به جمع‌آوری قالی‌های عشایری با نقش شیر علاقه‌مند شد و این قالی‌ها بعدها الهام‌بخش بخشی از آثار او شدند. LACMA در معرفی آثار «شیر و شمشیر» به همین ارتباط میان مجموعه‌داری او و شکل‌گیری این آثار اشاره می‌کند.

از این منظر، پژوهش‌های تناولی درباره فرش را نمی‌توان فعالیتی کاملاً جدا از کارنامه هنری او دانست. فرش و دستبافته برای او بخشی از همان جهان تصویری و فرهنگی ایران بود که در مجسمه‌سازی و پژوهش‌هایش نیز به آن بازمی‌گشت.

معرفی بافته‌های ایران در عرصه بین‌المللی

فعالیت تناولی در حوزه نساجی تنها به جمع‌آوری و انتشار کتاب محدود نماند.

موزه دانشگاه جورج واشنگتن در معرفی او به برگزاری نمایشگاه‌های مهمی از منسوجات ایرانی در ایران، بریتانیا، ایالات متحده و کانادا اشاره می‌کند.

اهمیت این فعالیت‌ها در آن بود که بخشی از فرهنگ بافندگی ایران را در بستری تخصصی و بین‌المللی معرفی می‌کرد؛ فرهنگی که در نگاه عمومی گاه تنها با عنوان کلی «فرش ایرانی» شناخته می‌شود، در حالی که جهان دستبافته‌های عشایری ایران مجموعه‌ای بسیار متنوع از گونه‌ها، کاربردها، تکنیک‌ها و نظام‌های نشانه‌شناختی را دربرمی‌گیرد.

چرا جایزه مایرز برای تناولی اهمیت دارد؟

جایزه جورج هیوویت مایرز صرفاً جایزه‌ای برای یک اثر هنری یا یک نمایشگاه مشخص نیست؛ ماهیت آن بر دستاوردهای مادام‌العمر و تأثیرگذاری در حوزه هنرهای نساجی استوار است.

از این منظر، انتخاب تناولی را می‌توان نتیجه جمع‌شدن چند وجه از فعالیت او دانست:

• بیش از شش دهه مطالعه و مجموعه‌داری؛

• پژوهش درباره فرش و دستبافته‌های عشایری و روستایی ایران؛

• انتشار بیش از ۴۰ کتاب و شمار زیادی مقاله؛

• برگزاری و سازمان‌دهی نمایشگاه‌های مرتبط با منسوجات ایرانی؛

• معرفی بافته‌های ایران به مخاطبان و پژوهشگران بین‌المللی؛

• و تلاش برای حفظ بخشی از این میراث از طریق انتقال مجموعه شخصی به نهادهای فرهنگی ایران.

به همین دلیل، جایزه مایرز، در کنار شناخته‌شدن تناولی به‌عنوان مجسمه‌ساز، بخش دیگری از کارنامه او را در زمینه مطالعه، مجموعه‌داری و معرفی بافته‌های سنتی ایران برجسته می‌کند.

«هیچ» تنها چهره تناولی نیست

نام پرویز تناولی برای بسیاری از علاقه‌مندان هنر معاصر ایران با واژه «هیچ» گره خورده است؛ اما کارنامه او بسیار فراتر از مجموعه مجسمه‌های «هیچ» است.

در کنار مجسمه‌سازی، فعالیت‌های پژوهشی، نویسندگی، مجموعه‌داری و نمایشگاهی او درباره فرهنگ مادی ایران، به‌ویژه فرش و دستبافته‌های عشایری، بخش مهمی از میراث فکری او را تشکیل می‌دهد.

شاید از همین منظر بتوان معنای انتخاب او برای جایزه جورج هیوویت مایرز را بهتر فهمید: این جایزه بیش از آنکه درباره یک اثر منفرد باشد، درباره یک عمر نگاه‌کردن، گردآوردن، مطالعه‌کردن و ثبت‌کردن است.

و در مورد تناولی، این نگاه تنها به گالری و مجسمه محدود نمانده؛ از بافته‌های شاهسون و افشار تا گلیم، گبه، خورجین و مفرش، بخشی از تاریخ تصویری و فرهنگی ایران را نیز دربر گرفته است.