گلیم خودرنگ گنخک شیخا؛ باززندهسازی دستبافتهای مینیمال از دل کویر تا دکوراسیون مدرن
سایت اطلاع رسانی فرش ایران - کارپتور
سرویس تولید محتوا
گلیم گنخک شیخا؛ باززندهسازی دستبافتهای مینیمال از دل کویر تا دکوراسیون مدرن
| در پهنه صنایعدستی ایران، برخی دستبافتهها فراتر از یک زیرانداز ساده، راوی هویت، اقلیم و نبوغ نیاکان یک سرزمیناند. «گلیم گنخک شیخا» (یا گنخک شیخا) از توابع بخش کاکی در شهرستان دشتی استان بوشهر، یکی از این گنجینههای ناب و منحصربهفرد است. این هنر-صنعت بومی که تا سالهای اخیر با کاهش استادکاران به انگشتان یک دست در آستانه خاموشی کامل قرار داشت، امروز به الگویی موفق از تلفیق میراث کهن، توانمندسازی زنان، اشتغالزایی خرد و تطبیق هوشمندانه با سبک زندگی مدرن بدل شده است. |
۱. بستر جغرافیایی و پیشینه زیستی
روستای «گنخک شیخا» در دهستان کاکی از توابع شهرستان دشتی واقع شده است؛ منطقهای که بر پایه سرشماریها جمعیتی بالغ بر ۵۶۱ نفر (۱۱۴ خانوار) دارد. در ساختار سنتی این دیار، صنایعدستی همواره مکمل و همگام با مشاغل دیرینهای چون کشاورزی و دامداری بوده است. گلیمهای دستبافت از دیرباز فرشکننده خانههای روستاییان بود و مادران در طول زندگی خود چندین تخته از آن را برای استفاده خانواده و جهیزیه فرزندان میبافتند؛ مهارتی که نسل به نسل و سینه به سینه از مادر به دختر منتقل میشد.
۲. ویژگیهای فنی، بصری و تمایزهای ساختاری گلیم گنخک
گلیم گنخک به سبب مشخصات ساختاری و بصری خود، دستبافتهای متمایز در سراسر کشور به شمار میرود:
• بافت ریز و ساختار الیاف کاملاً بومی: این دستبافته دارای بافتی ریز و متراکم است که از تنیدن پشم میش، موی بز و پشم شتر حاصل میشود؛ الیافی که بدون واسطه از دامداریهای خود روستا تأمین شده و با دوکهای دستی ریسیده میشوند.
• پشم کاملاً خودرنگ و بدون رنگرزی: برجستهترین مشخصه گلیم گنخک، عدم استفاده از هرگونه فرایند رنگرزی طبیعی یا شیمیایی است. رنگ این گلیمها حاصل رنگ ذاتی پشم حیوانات است که ماندگاری ابدی و خلوصی چشمنواز دارد.
• پالت رنگی طبیعی و آرامشبخش: طیف رنگی این بافتهها محدودهای از کرم، شکلاتی، قهوهای تیره تا مشکی را در بر میگیرد. همنشینیهای محبوبی مانند «کرم و شکلاتی»، «کرم و قهوهای» و «کرم و مشکی» بازتابی از طبیعت خاکی و اصیل منطقه دشتی است.
• نقشپردازی ذهنی و طراحی مینیمال: بافندگان گنخک بدون استفاده از نقشه کاغذی و با تکیه بر سنت «ذهنیبافی»، طرحهایی فوقالعاده ساده، انتزاعی و مینیمال خلق میکنند که خلوص بصری ویژهای به کار میبخشد.
• کاربردهای متنوع و اندازه سجادهای: این بافته در قطعات بزرگتر به عنوان زیرانداز و در ابعاد کوچکتر با همان سبک مینیمال، از قدیم به عنوان سجاده کاربرد داشته است.
۳. از سراشیبی فراموشی تا اخذ نشان ملی و بازتعریف مدرن
با ورود فرشها و زیراندازهای ماشینی به خانهها و کهولت سن یا درگذشت بافندگان چیره دست، شمار استادکاران ماهر این هنر تا پیش از سال ۱۳۹۸ به تنها ۵ الی ۶ زن سالمند کاهش یافت و این هنر در آستانه انقراض قطعی قرار گرفت. اما جریان نجات این دستبافته با چند گام اساسی رقم خورد:
1. مستندنگاری و ثبت ملی (۱۳۹۸): با پیگیری ادارهکل میراث فرهنگی بوشهر و تشکیل پرونده تخصصی، گلیم گنخک در سال ۱۳۹۸ موفق به دریافت نشان ملی از معاونت صنایعدستی کشور شد.
2. استانداردسازی ابعاد متناسب با آپارتمانها: کارشناسان دریافتند که به سبب طرحهای مینیمال و رنگهای خنثی و طبیعی (کرم و قهوهای)، این گلیم پتانسیل بالایی برای استفاده به عنوان یک «عنصر دکوراتیو» در چیدمانهای مدرن و فضاهای بسته آپارتمانی دارد؛ از این رو ابعاد آن متناسب با استانداردهای سازههای امروزی بازتعریف شد.
۴. نهضت آموزش و زنجیره ارزش اقتصادی؛ توانمندسازی ۶۰ بانوی روستا
احیای پایدار گلیم گنخک بر پایه انتقال بیننسلی دانش بافندگی پایهگذاری شد:
• تربیت مربیان جوان: در گام نخست با مدیریت دهیاری و میراث فرهنگی، ۵ بانوی جوان زیر نظر استادکاران تجربی سالمند روستا آموزش دیدند تا در کنار یک مربی، کادر آموزشی دورههای بعدی را شکل دهند.
• فرایند کارگاهی و استقبال گسترده: کارگاههای رسمی از بهمن ۱۳۹۹ با آموزش ۱۵ هنرجو کلید خورد و با ثبتنام و آموزش ۴۵ متقاضی دیگر، شمار بانوان بافنده گلیم در این روستا به ۶۰ نفر رسید.
• تکمیل زنجیره تولید: امروز بار دیگر چرخ دوکهای دستی در خانههای گنخک به گردش درآمده و پشم دامها به صورت محلی فرآوری، ریسیده و بافته میشود. این امر نه تنها به احیای هویت بومی کمک کرده، بلکه زنجیره اقتصادی کاملی از دامداری تا تولید محصول نهایی دکوراتیو پدید آورده و الگویی عینی از اشتغالآفرینی خرد و عدالت اجتماعی در بستر توسعه روستایی ایجاد کرده است.
۵. جایگاه گلیم گنخک در جغرافیای هنری شهرستان دشتی
شهرستان دشتی به سبب گستردگی و غنای رشتههای فعال، به عنوان «نگین صنایعدستی استان بوشهر» شناخته میشود. هنرمندان این شهرستان علاوه بر گلیمبافی در حوزههایی چون عبابافی، چرمدوزی، منسوجات بومی و صنایعدستی دریایی سرآمد هستند. بخش عمدهای از عبا و گلیمهای تولیدی این خطه به دلیل ظرافت بالا و اصالت مواد اولیه، به بازارهای خارجی صادر شده و ارزآوری ارزندهای به همراه دارد.
گلیم خودرنگ گنخک شیخا داستانی شنیدنی از پیوند اصالت سنتی و ذائقه مدرن است. این دستبافته مینیمال با تکیه بر رنگهای طبیعی و طراحی خلوت خود، نه تنها از خطر نابودی نجات یافت، بلکه توانست جایگاه خود را به عنوان یک کالای دکوراتیو لوکس و سازگار با دکوراسیونهای امروزی بازپس گیرد و با فعالسازی بانوان هنرمند، به موتور محرک پویایی اقتصادی و اشتغال پایدار روستای گنخک تبدیل شود.
اولین نفری باشید که دیدگاه خود را ثبت میکند!
تجربه، پرسش یا نظر شما، راهنمای ارزشمندی برای دیگر کاربران است.
نظرات شما: