طرحها و نقوش قالیهای قاجار
در مورد قالیهای دوره قاجار میتوان چنین درنظر گرفت که اندازهها، نقشها و نقشمایههای بسیاری از قالیها اقتباسی از دورة صفوی بوده است. بهخصوص ترنج مرکزی، لچک ترنج، طرح شبکهای که با نقش اسلیمی و شاه عباسی در سرتاسر این دوران بافته میشده است. در واقع طرحهای مربوط به فرشهای ظریف، که در اواخر قرن ۱۹م و اوایل قرن ۲۰ م بافته شده، یادآور دوران کلاسیک است.
این بافتهها معمولا به شیوه خاص سفارش داده میشدند و شاید نشاندهندة بقایای تولید کارگاهی محلی در دوره قبل از قاجار هستند. در مقابل آنها فرشهایی با طرح کلاسیک روز وجود دارند که استادانه از بافتههای قدیمیتر یا از تصاویر کتابهای فرش و کاتالوگهای فروش و موزهها الگوبرداری شدهاند تا بتوان آنها را به عنوان فرش عتیقه قلمداد و تقاضای خاصی را در بازار برآورد کرد.
قابلتوجه است که این فرشها اغلب با مواد شیمیایی شسته میشدند یا به روشهای دیگر بر روی آنها کار میشد تا فرش کهنه به نظر برسد. در طرح و نقش قالیهای قاجار عمدتا شیوهها و سنتهای دوره صفوی به کار برده شده و توجه خاصی به آنها میشد. با وجود این، برخی تفاوتها و تغییرات به وجود آمده در زمینه طرحها و نقوش قالیهای قاجار از پیکرة نقوش سنتی شناخته شده دور نیست. در بخشی از تغییرات که عمدتا در نقوش قالیها تحتتاثیر فرهنگ و هنر غربی شکل گرفته است به نظر میآید طراحان کمال سعی خود را برای بومیسازی و سازگارمندسازی نقوش جدید با سنتهای قالیهای ایرانی به کار گرفتهاند. طرح قالیهای قاجاری نیز عمدتا با تابعیت از سنتهای دوره صفوی و با تناسبات بسیار نزدیک به آنها شناخت میشوند.
عمده طرحهای به کار رفته در قالیهای این دوره را میتوان چنین معرفی کرد: لچک ترنج، واگیرهای، افشان، باغی، قابی یا بندی، محرمات، محرابی، خشتی، تلفیقی و تصویری.
قابلتوجه است که طرح محرمات با وجود آنکه در نگارههای دوره صفوی به کرات روی پارچهها یا جل اسبها دیده میشود، هیچگاه به عنوان طرح قالی ترسیم نشده است. طرح محرمات بهرغم چنین دیرینهای در نگارگریهای ایرانی صرفا در دوره قاجار برای طرح قالی مورد استقبال قرار گرفته است. همچنین طرح خشتی را نیز باید از جمله طرحهای ویژه قاجار برشمرد. در واقع پیش از دوره قاجار، قالی با طرح خشتی مرسوم این دوره شناسایی نشده است. به نظر میآید اساس طرح خشتی از تقسیمبندیهای هندسی طرح باغی دریافت شده باشد. قالیهای تصویری نیز به واسطة تاثیر و نفوذ شیوههای هنری غربی و عکاسی در دورة سلطنت ناصرالدین شاه از موضوعات قالیهای آن دوره محسوب شدند. این قالیها شامل تصاویر شاهان، بزرگان و مشاهیر، موضوعات ادبی، نقوش باستانی، منظره، بزم و... بوده است. تصویر پادشاهان که از دوره باستان در فرهنگ و جامعه ایرانی از اهمیت و جایگاه ویژهای برخوردار بوده بر قالیهای دوره قاجار نیز به منظور ابراز قدرت و شکوه و جلال آنان بازنمایی شده است.
در نقاشیهای دوره قاجار در قرن سیزدهم ه.ق نقشهای کوچک تکراری چون هراتی و میناخانی در مجموعه نقوش قالی بیشتر دیده میشوند؛ حتی نقش بته جقه تکراری که در منسوجات و فرش دوره قاجار عمومیت یافتند. توصیفهایی نیز از منازل متمولین و صاحبمنصبان قاجاری در قرن سیزدهم ه.ق حکایت از استقبال از قالیهای طرح هرات دارد. اگرچه بسیار حیرتآور است که هیچگونه نقشی که منتسب به قالیهای هرات است در نقاشیهای آن دوره دیده نمیشود. نقش گل سرخ را در فرهنگ جوامع غربی مانند نقش نیلوفر در شرق میدانند. شکل پیمانه مانند گل سرخ با مفهوم حیات و زندگی و دربردارندة نمادی از بهشت نیز هست. حتی بیشتر گلهای سرخ به صورت تمثیلی با مفاهیم عدد هفت پیوند دارند و با هفت گلبرگ ترسیم میشوند. فرنگیسازی و نقوش گل فرنگ در متن و حواشی قالیها از دوره قاجار پدیدار میشود. به نحوی که نقشمایة گل فرنگ به گل گوبلن گفته میشود. همچنین به نگارههایی که از راه بافتههای اروپا به ایران رسیده است. به گل سرخی که به جای تهیة طرح انتزاعی از آن، آن را هرچه نزدیکتر به طبیعت نقش کرده باشند نیز گل فرنگ میگویند. این توصیف دربردارنده منشأ و منبعی غربی برای گل فرنگ مانند نام آن است. در حالی که سیروس پرهام اعتقاد دارد اصل این نقوش برگرفته از گل سرخ محمدی است، که گل بومی سرزمین ایران است، و حتی نقش آن از دوره صفوی در هنرهای ایران کاربرد یافته است به نظر بسیاری از پژوهشگران، رواج نقش گلهای فرنگی بر قالیهای قاجار تحتتاثیر فرهنگ طبیعتگرای غرب صورت پذیرفته است اما طراحان ایرانی آن را بهگونهای بومیسازی کردهاند که در همراهی با نقوش سنتی ایرانی وجه هماهنگ متناسبی یافته است، به طوری که برخی در زمینه منشأ ایرانی گلهای فرنگی در قالیهای ایرانی نظراتی ارائه کردهاند.
از مقالهای به قلم علیرضا خواجه احمد عطاری، استادیار گروه صنایع دستی، دانشکده صنایع دستی، دانشگاه هنر اصفهان
دیدگاه ها