نوروزبل: آیین سالنو دیلمی در میانه تابستان
سایت اطلاع رسانی فرش ایران - کارپتور
سرویس تولید محتوای کارپتور
نوروزبَل یک آیین کهن و محلی در منطقه گیلان و بخشهایی از مازندران، قزوین و البرز است که با جشن نوروز ملی تفاوت اساسی دارد. این جشن نشانگر سالنوی گاهشمار دیلمی (یا گالشی) است و در میانه تابستان، همزمان با بلندترین روزهای سال، برگزار میشود.
ریشهشناسی نام
واژه «نوروزبَل» در زبان گیلکی به معنی «آتش نوروز» یا «شعله نوروزی» است. «نوروز» به معنای روز نو و «بَل» (در تلفظ کوهنشینان) یا «وَل» (در تلفظ جلگهنشینان) به معنای شعله آتش است.
گاهشماری و زمان برگزاری
برخلاف نوروز فروردینماهی که با اعتدال بهاری آغاز میشود، نوروزبَل بر پایه گاهشماری دیلمی و متناسب با زندگی ایلیاتی و شبانی منطقه شکل گرفته است.
|
ویژگی |
توضیح |
|
زمان برگزاری |
بین ۱۳ تا ۱۷ مردادماه (نیمه تابستان) |
|
مبنای نجومی |
بلندترین روز سال و «قلبالاسد» (هسته برج اسد) |
|
دلیل انتخاب |
پایان فصل زایش دامها، اوج تولید شیر، زمان برداشت محصول و آغاز کوچ از ییلاق به دشت |
پیشینه تاریخی و تحولات
ریشههای اساطیری
بر اساس برخی روایتها، نوروزبَل یادآور پیروزی فریدون بر ضحاک در شاهنامه است و به عنوان جشن رهایی از ستم و پیروزی خیر بر شر گرامی داشته میشود.
جلوگیری و حیات غیر رسمی
در دوران خلفای اموی و عباسی و بعدها شاهان صفوی، برگزاری نوروزبَل را به اشتباه آتشپرستی تلقی کرده و از آن جلوگیری میکردند. در سالهای اخیر نیز این آیین با مخالفتهایی روبرو بوده است. یکی از برگزارکنندگان این مراسم در گفتوگو با خبرگزاری ایلنا تصریح کرده که ۱۰ سال این مراسم را به صورت زیرزمینی برگزار کرده و حتی یک بار نیز بازداشت شده است.
احیای معاصر
نخستین بار در سال ۱۳۸۵، آیین نوروزبَل در روستای ملکوت شهرستان املش احیا شد. این جشن در سال ۱۳۷۱ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده و امروزه به عنوان یک آیین کهن محلی در برخی روستاهای گیلان برگزار میشود.
آیینهای اصلی نوروزبَل
۱. برافروختن آتش بر فراز کوهها
مهمترین آیین، افروختن آتش بر مرتفعترین قلهها توسط سرگالش (چوپان ارشد) است. هدف از این کار:
- اعلام آغاز سال نو دیلمی به دیگر چوپانان و روستاییان
- علامت شروع کوچ از مراتع ییلاقی به سوی دشت گیلان
- خبر دادن به کشاورزان برای آغاز برداشت محصول
۲. پیشبینی آبوهوا
مردم کوهستان بر این باور بودند که جهت مارپیچ دود و شعلههای آتش، نشانهای برای پیشبینی زمستان پیشروست:
- اگر شعلهها به سوی کوههای جنوبی میپیچید زمستانی ملایم
- و اگر شعلهها به سوی دشت میرفت زمستانی سخت در پیش بود.
۳. سرودهای آیینی
در گرداگرد آتش، سرودهای دستهجمعی به زبان گیلکی خوانده میشود؛ از جمله:
گۊرۊم، گۊرۊم، گۊرۊم بل:
نؤرۊز ما نؤرۊزبل
نؤسال بۊبۊن سالˇ سۊ
نؤ بدی خؤنه واشۊ
۴. رسوم عمومی
مردم نیز مانند نوروز فروردین، خانهتکانی میکردند، لباس نو میپوشیدند، شیرینی و کلوچه محلی میپختند، به دیدار یکدیگر میرفتند و هدیه مبادله میکردند.
کارکرد اجتماعی-اقتصادی
نوروزبَل نه فقط یک جشن، بلکه یک نظام نشانهگذاری طبیعی برای هماهنگی زندگی اقتصادی منطقه بود:
- چوپانان و گالشها: زمان کوچ از ارتفاعات به دشت
- کشاورزان و کلاییها: زمان برداشت محصول و فراغت از کار
- دهقانان: زمان پرداخت باج و خراج به حکمرانان
این آیین، پیونددهنده دو گروه اصلی جامعه کوهستان گیلان یعنی گالش (دامدار کوچنده) و کلایی (کشاورز یکجانشین) بوده است.
امروزه نوروزبَل کارکرد اصلی خود را تا حد زیادی از دست داده و بیشتر به عنوان یک آیین فرهنگی-تاریخی و جاذبه گردشگری روستایی در برخی مناطق از جمله شهرستان املش و دیلمان برگزار میشود. با رشد گردشگری فرهنگی، این جشن میتواند تجربهای منحصربهفرد از آیینهای بومی ایران را به بازدیدکنندگان ارائه دهد.
جمعبندی تحلیلی
نوروزبَل نمونهای بارز از تنوع گاهشماری و آیینی در ایران است. این جشن نشان میدهد که مفهوم «نوروز» در فرهنگ ایرانی، به جشن فروردین محدود نبوده و در هر منطقه، متناسب با اقلیم، معیشت و باورهای محلی، گونهای از «سالنو» شکل گرفته است. سرکوب تاریخی این آیین به دلیل برداشتهای نادرست دینی، و احیای مجدد آن در سالهای اخیر، گویای پویایی فرهنگ ایرانی در عین حفظ تنوع بومی است.
منابع
- Tehran Times: "Nowruzbal: a celebration of new beginnings in northern Iran" (2024)
- خبرگزاری ایلنا: گفتوگو با برگزارکننده مراسم نوروزبل )۱۴۰۰(
- Irandoostan: "Nowruzbal, the New Year in the North Part of Iran" (2018)
- ویکیپدیا فارسی: مدخل «نوروزبل«
- روزنامه همشهری: «درباره نوروز بَل بیشتر بدانیم«
- Jadid Online: "Gilan Midsummer Norooz" (2009)
- وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی: گزارش نمایش آیینی نوروزبل در لاهیجان )۱۴۰۳(
دیدگاه ها